Khi nhà khoa học bước ra khỏi phòng thí nghiệm

Thứ tư - 27/05/2026 10:10

PGS.TS Nguyễn Minh Tân được vinh danh trong danh sách 100 nhà khoa học xuất sắc châu Á năm 2026 không chỉ là câu chuyện của một cá nhân, mà còn là tín hiệu cho thấy các nghiên cứu ứng dụng của Việt Nam đang dần tạo được tiếng nói riêng trên bản đồ khoa học khu vực.

Trong nhiều năm, khoa học ở Việt Nam thường được nhìn qua lăng kính của công bố, đề tài, nghiệm thu và giải thưởng. Những thước đo ấy cần thiết, nhưng chưa đủ. Một công trình chỉ thật sự đi đến tận cùng ý nghĩa khi nó rời khỏi phòng thí nghiệm, được doanh nghiệp tiếp nhận, được nông dân sử dụng và tạo ra giá trị mới cho sản phẩm Việt Nam.

Câu chuyện của PGS.TS Nguyễn Minh Tân, giảng viên Khoa Kỹ thuật Hóa học, Trường Hóa và Khoa học Sự sống, Đại học Bách khoa Hà Nội, vì thế đáng chú ý không chỉ bởi chị được ghi danh trong Asian Scientist 100 năm 2026. Điều đáng nói hơn là con đường nghiên cứu mà chị lựa chọn: không bắt đầu từ thứ nhà khoa học đang có, mà từ vấn đề xã hội đang cần.

PGS.TS Nguyễn Minh Tân nghiên cứu trong phòng thí nghiệm.

Đó là một lựa chọn không dễ.

Nông sản Việt Nam nhiều năm nay vẫn lặp lại vòng luẩn quẩn “được mùa, mất giá”. Khi thị trường thuận lợi, nông dân có thể bán sản phẩm tươi. Nhưng chỉ cần đứt gãy đầu ra, dư thừa cục bộ hoặc không đạt chuẩn xuất khẩu, giá trị của nông sản lập tức lao dốc. Câu hỏi đặt ra không mới: vì sao một quốc gia có lợi thế lớn về nông nghiệp vẫn thường bị động trong khâu chế biến sâu?

Một phần câu trả lời nằm ở khoảng cách giữa vùng nguyên liệu và công nghệ. Chế biến nông sản lâu nay thường gắn với nhà máy lớn, dây chuyền cố định, vốn đầu tư cao và yêu cầu vận hành phức tạp. Trong khi đó, phần lớn nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ lại không đủ nguồn lực để tiếp cận những hệ thống như vậy.

Công nghệ cô đặc nước quả JEVA do PGS.TS Nguyễn Minh Tân và cộng sự phát triển xuất phát từ chính khoảng trống ấy. Thay vì cô đặc bằng nhiệt độ cao hoặc chân không sâu, công nghệ này cho phép tách nước khỏi dịch quả ở nhiệt độ thấp và áp suất thường. Nhờ đó, sản phẩm giữ được tốt hơn hương vị, màu sắc, vitamin và các hoạt chất sinh học vốn dễ bị biến đổi trong quá trình chế biến truyền thống.

Nhưng giá trị của JEVA không chỉ nằm ở một nguyên lý kỹ thuật. Điểm đáng chú ý hơn là cách nhóm nghiên cứu đặt câu hỏi: làm thế nào để công nghệ ấy phù hợp với điều kiện của doanh nghiệp nhỏ, hợp tác xã và vùng nguyên liệu phân tán?

Từ câu hỏi đó, giải pháp chế biến rau quả di động và thông minh SMoJEVA ra đời. Thiết bị được thiết kế nhỏ gọn, có thể di chuyển tới vùng nguyên liệu, giúp giảm chi phí đầu tư ban đầu và mở ra khả năng thuê máy, thuê dịch vụ chế biến thay vì phải xây dựng nhà máy quy mô lớn. Đây chính là cách tiếp cận mà khoa học ứng dụng Việt Nam rất cần: không chỉ tạo ra công nghệ, mà còn thiết kế mô hình để công nghệ có thể được sử dụng.

Ở đây, bài học không chỉ dành cho ngành công nghệ hóa học hay chế biến nông sản. Nó chạm tới vấn đề căn bản của giáo dục đại học và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo: khoảng cách giữa nghiên cứu và thị trường.

Nhiều trường đại học có phòng thí nghiệm, có nhà khoa học giỏi, có đề tài tốt. Nhưng để một kết quả nghiên cứu trở thành sản phẩm, dịch vụ hoặc mô hình sản xuất, cần nhiều hơn năng lực chuyên môn. Cần hiểu thị trường, hiểu doanh nghiệp, hiểu năng lực tài chính của người sử dụng cuối cùng và cả những rủi ro trong vận hành thực tế.

Nói cách khác, nhà khoa học không thể chỉ nói ngôn ngữ của phòng thí nghiệm. Họ cần học thêm ngôn ngữ của doanh nghiệp và đời sống.

Đây có lẽ là điểm nổi bật trong hành trình của Nguyễn Minh Tân. Chị không dừng lại ở công bố khoa học hay bằng sáng chế. Chị và nhóm nghiên cứu tham gia tư vấn kỹ thuật, thử nghiệm sản xuất, khảo sát thị trường, đồng hành với doanh nghiệp trong quá trình thương mại hóa. Khi sản phẩm được thị trường đón nhận và người nông dân nhìn thấy hiệu quả, công trình khoa học mới thực sự hoàn tất một vòng đời xã hội của nó.

Cách làm ấy cũng cho thấy một hướng đi quan trọng cho các trường đại học kỹ thuật ở Việt Nam. Đại học không chỉ là nơi đào tạo nhân lực và sản xuất tri thức, mà còn phải trở thành điểm kết nối giữa tri thức, doanh nghiệp và cộng đồng. Những mô hình như “bãi thử công nghệ”, doanh nghiệp spin-off trong trường đại học, trung tâm chuyển giao công nghệ, dịch vụ R&D cho doanh nghiệp nhỏ và vừa cần được xem là một phần thiết yếu của hệ sinh thái giáo dục đại học hiện đại.

Nếu thiếu những cấu phần này, nhiều kết quả nghiên cứu sẽ tiếp tục nằm trên giấy. Ngược lại, nếu có cơ chế phù hợp, phòng thí nghiệm có thể trở thành nơi khởi đầu của những lời giải thiết thực cho nông nghiệp, môi trường, năng lượng, y tế và sản xuất xanh.

Trong bối cảnh thị trường quốc tế ngày càng đặt nặng yêu cầu về phát thải carbon, truy xuất nguồn gốc, tiết kiệm năng lượng và sản xuất bền vững, những công nghệ như JEVA hay các dự án chế biến không chất thải cho nông sản càng có ý nghĩa. Chúng không chỉ giúp nâng giá trị sản phẩm, mà còn giúp nông nghiệp Việt Nam chuyển từ bán nguyên liệu thô sang bán sản phẩm có hàm lượng công nghệ cao hơn.

Đó là con đường khó, nhưng gần như không thể tránh nếu Việt Nam muốn thoát khỏi vị thế gia công, xuất khẩu thô và cạnh tranh bằng chi phí thấp.

Việc một nhà khoa học Việt Nam được ghi danh trong danh sách 100 nhà khoa học xuất sắc châu Á vì thế không nên chỉ được nhìn như một niềm tự hào. Nó nên được xem như một gợi mở chính sách. Muốn có thêm nhiều nhà khoa học như vậy, cần một môi trường trong đó nghiên cứu ứng dụng được khuyến khích, thương mại hóa được bảo vệ, hợp tác đại học - doanh nghiệp được vận hành thực chất và thất bại trong đổi mới sáng tạo được chấp nhận như một phần của quá trình phát triển.

Với sinh viên, đặc biệt là nữ sinh trong các ngành kỹ thuật, câu chuyện này cũng gửi đi một thông điệp rõ ràng. Khoa học không phải là thế giới xa lạ, khô cứng hay chỉ dành cho một nhóm người đặc biệt. Khoa học bắt đầu từ khả năng nhìn thấy vấn đề của xã hội, đặt câu hỏi đúng và kiên trì tìm lời giải.

PGS.TS Nguyễn Minh Tân từng nói, không có nghề nào sang hơn hay kém hơn; chỉ có người thật sự giỏi trong nghề mới tìm được chỗ đứng trong xã hội. Câu nói ấy, nếu đặt trong bối cảnh giáo dục hiện nay, có thể xem là một lời nhắc quan trọng. Chọn ngành không nên chỉ chạy theo xu hướng nhất thời. Điều cần hơn là hiểu năng lực, nuôi dưỡng đam mê và dám đi đến cùng với lựa chọn của mình.

Một nền khoa học mạnh không chỉ cần những công trình được trích dẫn nhiều. Nó cần những nhà khoa học biết biến tri thức thành giá trị, biết đưa công nghệ đến nơi đang cần nó nhất và biết kết nối thành tựu cá nhân với lợi ích cộng đồng.

Từ phòng thí nghiệm đến vùng nguyên liệu, từ thiết bị cô đặc nước quả đến khát vọng xây dựng những mô hình chế biến xanh cho nông sản Việt, hành trình của PGS.TS Nguyễn Minh Tân cho thấy hình ảnh mà khoa học Việt Nam cần nhiều hơn trong tương lai: nhà khoa học không đứng ngoài đời sống, mà bước vào đời sống để giải quyết những vấn đề cụ thể của đất nước.

Tác giả: Trường Hóa và Khoa học sự sống