SERIES “NGƯỜI KIẾN TẠO & DI SẢN HOÁ HỌC”: TẬP 1 - GS.NGND PHẠM ĐỒNG ĐIỆN

Thứ năm - 17/09/2026 09:09

Chào mừng các bạn đến với chuỗi bài viết “Người kiến tạo & di sản hoá học” - nơi chúng ta tri ân những bậc tri thức đã đặt nền móng và để lại di sản tri thức trường tồn cho Khoa Kỹ thuật Hoá học nói riêng, Đại học Bách Khoa Hà Nội nói chung. Khởi đầu cho series, trong tập hôm nay, hãy cùng chúng tôi ôn lại cuộc đời và sự nghiệp đầy tự hào của tượng đài lớn: Giáo sư, Nhà giáo Nhân dân Phạm Đồng Điện.

GS.NGND Phạm Đồng Điện (1920-2007) - nguyên Hiệu trưởng trường Đại học Bách Khoa Hà Nội, chủ nhiệm đầu tiên của Khoa Kỹ thuật Hoá học - là biểu tượng ngời sáng, người thầy mẫu mực suốt đời tận tụy vì sự nghiệp trồng người và sự phát triển khoa học kỹ thuật của đất nước.

Xuất thân danh giá và tuổi thơ của “Thần đồng Thành Nam”:
Sinh ngày 02/01/1920 tại Nam Định, ông là con thứ hai, là trưởng nam trong một gia đình đông anh chị em. Ngay từ thuở niên thiếu, ông đã nổi tiếng qua sự thông minh kiệt xuất, được thầy cô giáo người Pháp ngợi ca là học sinh ưu tú (excellent élève). Trước khi bước vào con đường khoa học chuyên sâu, ông từng theo học Ban Tự nhiên tại Đại học Đông Dương (nay là Đại học Quốc gia Hà Nội) và tốt nghiệp cử nhân khoa học vào năm 1944. Đến năm 1945, khi Cách mạng tháng Tám thành công, ông đem tri thức của mình phục vụ đất nước với tư cách kỹ sư tại Nha Nghiên cứu Khí tượng, đồng thời tự nguyện đứng trên bục giảng truyền lửa tại các trường Chu Văn An và Phan Chu Trinh.

Xả thân trong khói lửa chiến tranh và hành trình “du học đỏ”:
Hưởng ứng lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh, trí thức trẻ Phạm Đồng Điện không quản gian khó gia nhập Chiến khu tham gia kháng chiến. Với tài năng và nhiệt huyết của mình, từ năm 1946 đến 1951, ông được giao trọng trách Phó Giám đốc Nha Nghiên cứu Kỹ thuật, Cục Quân giới trực thuộc Bộ Quốc phòng Việt Nam. Nhận thấy tầm nhìn chiến lược về nguồn nhân lực cho ngày hoà bình, năm 1951, Phạm Đồng Điện là một trong 21 cán bộ khoa học đầu tiên được Trung ương Đảng cử đi học ở Liên Xô học tập tại Đại học Công nghệ Hoá học Moskva Mendeleev, ngành Hóa học, chuyên ngành Thuốc phóng & Thuốc nổ. Trải qua quá trình học tập miệt mài, ông đã bảo vệ thành công luận án, tốt nghiệp xuất sắc với tấm “bằng đỏ” danh giá trước khi trở về nước vào cuối năm 1955.

Đặt nền móng cho Đại học Bách khoa và Khoa Kỹ thuật Hoá học:
Trở về Tổ quốc, ông được giao trọng trách tham gia chuẩn bị thành lập Đại học Bách khoa Hà Nội và giữ cương vị Chủ nhiệm Khoa Hoá ( nay là Khoa Kỹ thuật Hoá học) đầu tiên. Giữa muôn vàn thiếu thốn của những ngày đầu thành lập trường, ông trực tiếp kiêm nhiệm giảng dạy từ cơ sở đến chuyên sâu, đặt những “viên gạch hồng” đầu tiên cho ngành. Nhờ thông thạo nhiều ngoại ngữ, ông đã trực tiếp mời các giáo sư đầu ngành từ Trường Đại học Công nghệ Hoá học Mendeleev Moskva sang Việt Nam hướng dẫn đồ án tốt nghiệp cho sinh viên Khóa 1, đồng thời tiên phong Việt hoá hệ thống thuật ngữ khoa học chuyên ngành. Sau đó, từ năm 1960 đến tháng 3/1980, trên cương vị Phó Hiệu trưởng rồi Hiệu trưởng của trường Đại học Bách Khoa Hà Nội, ông đã chèo lái nhà trường vững vàng vượt qua những năm tháng chiến tranh phá hoại ác liệt.

Ảnh 1. Thầy Phạm Đồng Điện trong dịp đón tiếp Thủ tướng Phạm Văn Đồng và chuyên gia Liên Xô thăm ĐHBK Hà Nội
Di sản tri thức và chiến lược vun trồng nhân sự
Hiểu rõ bài toán cốt lõi về nguồn nhân lực, GS. Phạm Đồng Điện sớm nhìn ra nhu cầu cấp thiết về đội ngũ kế cận cho ngành Hoá. Ông đã chủ động giữ lại những sinh viên xuất sắc nhất, đồng thời đề xuất cử nhiều thế hệ cán bộ, sinh viên sang Liên Xô và các nước XHCN học tập, đào tạo bài bản. Chiến lược dài hạn và tầm nhìn nhãn quan sắc bén đã góp phần tạo ra đội ngũ chuyên gia nòng cốt, để lại di sản tri thức bền vững, góp phần to lớn vào sự nghiệp vươn mình mạnh mẽ của Khoa Kỹ thuật Hoá học và toàn bộ hệ thống giáo dục kỹ thuật Việt Nam.
Nhân cách lớn đọng lại trong ký ức học trò
Không chỉ kính trọng bởi tài năng và tư duy chiến lược tầm vóc, GS. Phạm Đồng Điện còn sống mãi trong tâm trí các thế hệ đồng nghiệp và học trò bởi sự đôn hậu, giản dị và một tấm lòng son sắt vì học sinh. Trong những năm tháng sơ tán gian khổ hay giữa bộn bề công việc quản lý, Thầy vẫn luôn giữ phong độ điềm tĩnh, ân cần quan tâm đến từng bước đi của thế hệ đàn em, sinh viên. Những cống hiến thầm lặng, miệt mài không màng danh lợi ấy đã được Đảng và Nhà nước ghi nhận nhiều phần thưởng, danh hiệu cao quý.

Những thành tựu của thầy
Nhà giáo Nhân dân. Huy chương Vì sự nghiệp Đại học; Huy chương Vì sự nghiệp Khoa học và Công nghệ; Huy chương Vì thế hệ Trẻ.
Huân chương Kháng chiến hạng Nhất; Huân chương Lao động hạng Nhì, hạng Ba; Huân chương Chiến thắng hạng Ba.
Huy chương Vì sự nghiệp Đại học; Huy chương Vì sự nghiệp Khoa học và Công nghệ; Huy chương Vì thế hệ Trẻ.
Khép lại hành trình cuộc đời của GS.NGND. Phạm Đồng Điện, hậu thế mãi kính phục bộ óc thiên tài kiệt xuất và nhân cách cao đẹp. Tên tuổi, dấu ấn kiến tạo và di sản tri thức của Thầy sẽ sống mãi trong tâm tưởng các thế hệ thầy trò Khoa Kỹ thuật Hoá học và Đại học Bách Khoa Hà Nội.

Ảnh 2. Thầy Phạm Đồng Điện (người đứng giữa) trong một dịp kỷ niệm tại Trường

Ảnh 3. Chân dung Thầy Phạm Đồng Điện
NGUỒN THAM KHẢO:
Wikipedia tiếng Việt – Tiểu sử và quá trình công tác của GS. NGND Phạm Đồng Điện: Phạm Đồng Điện – Wikipedia tiếng Việt
Cổng thông tin Đại học Bách khoa Hà Nội (HUST SCLS) – Tư liệu lịch sử, quá trình du học Liên Xô và đặt nền móng cho Khoa Kỹ thuật Hóa học: Trang thông tin chuỗi sự kiện kỷ niệm thành lập trường HUST
Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam (MEDDOM) – Lưu trữ hồi ức và tư liệu về các thế hệ giáo sư tiên phong: Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam

Tác giả: Trường Hóa và Khoa học sự sống