1995–1999: KHI NHỮNG NHÁNH MỚI BẮT ĐẦU THÀNH HÌNH

Những năm 1995-1999, Để đáp ứng yêu cầu của đất nước trong thời kỳ đổi mới, phấn đấu xây dựng Trường Đại học Bách khoa Hà Nội trở thành “Trung tâm đào tạo, nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ chất lượng cao, đa ngành, đa lĩnh vực với một số ngành mũi nhọn đạt trình độ tiên tiến”, Nhà trường đã chuyển cơ chế quản lý 2 cấp về 3 cấp. Năm 1996, từ sáu Khoa (Hóa cơ bản, Kỹ thuật các hợp chất hữu cơ, Công nghệ Vật liệu vô cơ - Điện hoá, Silicat và Xây dựng Công nghiệp, Quá trình - Thiết bị Công nghệ Hoá học - Thực phẩm và Công nghệ Thực phẩm) được sắp xếp lại để hình thành Khoa Công nghệ Hóa học - Thực phẩm - Sinh học. Ở thời điểm ấy, Khoa Công nghệ Hóa học - Thực phẩm - Sinh học là một cấu trúc rất rộng, với 220 cán bộ, giảng viên và 15 bộ môn, trung tâm (Hoá lý, Hoá Hữu cơ, Hoá Phân tích, Hoá Vô cơ - Đại cương, Công nghệ Vô cơ, Công nghệ Vật liệu Silicat, Công nghệ Điện hoá & Bảo vệ Kim loại, Máy hoá & Máy thực phẩm, Quá trình & Thiết bị Công nghệ Hoá - Thực phẩm, Công nghệ Hoá học, Công nghệ Hữu cơ - Hóa dầu, Xây dựng Công nghiệp, Công nghệ Sinh học Thực phẩm, Công nghệ Lương thực Thực phẩm, Công nghệ Thực phẩm Nhiệt đới). Để có được quy mô ấy là cả quá trình bồi đắp qua nhiều thế hệ, khi từ một cội nguồn chung, những lĩnh vực chuyên môn dần lớn lên và từng bước mở ra những hướng phát triển mới.

Trước đó, vào năm 1995, những hướng chuyên môn đã được gây dựng trong Khoa Công nghệ Hóa học bắt đầu cần có thêm những không gian riêng để phát triển. Trung tâm Nghiên cứu Ăn mòn và Bảo vệ Kim loại được hình thành, tiếp tục một hướng nghiên cứu gắn chặt với những yêu cầu của cấp thiết của đất nước. Cùng thời gian đó, Trung tâm Khoa học Công nghệ Môi trường ra đời, đánh dấu một bước tiến mới của lĩnh vực Môi trường sau hơn một thập niên được vun đắp từ Nhóm chuyên đề Công nghệ Môi trường năm 1984, Bộ môn Môi trường năm 1990. Từ một hướng nghiên cứu còn khá mới mẻ, Môi trường từng bước trở thành một lĩnh vực có đội ngũ, có nền tảng nghiên cứu và những vấn đề riêng cần được theo đuổi lâu dài. Đó cũng là lúc những hạt giống được gieo từ trước bắt đầu cho thấy khả năng tự lớn lên, mỗi lĩnh vực tìm đến một khoảng không phù hợp hơn với những câu hỏi khoa học của mình.

Các thầy cô Khoa Quá trình - Thiết bị Công nghệ - Hóa học (ảnh bên trái) và các thầy cô Bộ môn Hóa lý (ảnh bên phải) những năm 1996

Sinh viên lớp Hóa thực phẩm K40 năm 1998 (ảnh bên trái) và một buổi bảo vệ đồ án tốt nghiệp K36 ngành Máy và thiết bị Hóa-Thực phẩm năm 1996 (ảnh bên phải)

Cùng trong dòng chảy ấy, Công nghệ Thực phẩm và Công nghệ Sinh học lại cho thấy một cách khác mà một lĩnh vực mới có thể lớn lên. Công nghệ Thực phẩm khi ấy đã mang trong mình một lịch sử gần bốn thập niên. Từ những nền tảng Hóa sinh, Vi sinh và Công nghệ Thực phẩm được gây dựng từ những năm đầu của Trường, qua nhiều lần thay đổi về tổ chức, đội ngũ và chương trình đào tạo, lĩnh vực này đã tích lũy được một nền tảng đủ vững. Năm 1986, Trung tâm Nghiên cứu Công nghệ Sinh học được hình thành bên cạnh Khoa Công nghệ Thực phẩm; Trung tâm vừa tham gia giảng dạy Vi sinh, Hóa sinh, vừa triển khai các chương trình nghiên cứu về công nghệ sinh học. Vì vậy, khi chương trình đào tạo Kỹ sư Công nghệ Sinh học bắt đầu được triển khai cho sinh viên Khóa 41 vào năm 1996, đó không phải là sự xuất hiện đột ngột của một ngành học mới. Đằng sau lớp sinh viên đầu tiên ấy là cả một quá trình tích lũy về con người, tri thức và nghiên cứu. Một lĩnh vực mới của khoa học sự sống đã có thể bước vào giảng đường Bách khoa bởi trước đó đã có những người âm thầm chuẩn bị đất, gieo hạt và chăm sóc nó trong nhiều năm.

Vào những năm cuối của thập niên 1990, lĩnh vực Môi trường cũng tiến tới một bước trưởng thành quan trọng. Ngày 4/9/1998, Viện Khoa học và Công nghệ Môi trường (INEST) được thành lập trên cơ sở Trung tâm Khoa học và Công nghệ Môi trường. Sự ra đời của Viện Khoa học và Công nghệ Môi trường cũng cho thấy một thay đổi mạnh mẽ trong cách nhìn về môi trường. Đó không còn chỉ là câu chuyện đơn thuần về xử lý ô nhiễm, mà cần được đặt trong mối quan hệ với sản xuất, công nghệ và quá trình phát triển của đất nước. 

Tập thể cán bộ Viện Khoa học và Công nghệ Môi trường  những ngày đầu

Rồi năm 1999, một thay đổi quan trọng nữa diễn ra. Ba bộ môn Công nghệ Sinh học Thực phẩm, Công nghệ Lương thực Thực phẩm và Công nghệ Thực phẩm nhiệt đới tách khỏi Khoa, cùng Trung tâm Công nghệ Sinh học thành lập Viện Công nghệ Sinh học và Công nghệ Thực phẩm. Cũng trong tháng 7 năm ấy, Khoa Công nghệ Hóa học được thành lập với 12 bộ môn trực thuộc. Những lĩnh vực Hóa học cơ bản, kỹ thuật vô cơ, vật liệu Silicat, điện hóa, hóa hữu cơ – hóa dầu, công nghệ hóa học, quá trình – thiết bị và máy móc phục vụ công nghiệp hóa chất được tổ chức trong một cơ cấu mới. 

Nhìn lại 1995–1999, có lẽ điều đáng nhớ nhất không nằm ở số lượng những đơn vị mới được thành lập, mà ở một sự trưởng thành âm thầm: từ một nền tảng chung, nhiều lĩnh vực đã đủ sức hình thành những hướng đi riêng. Những nhánh ấy sau này sẽ còn tiếp tục lớn lên, có những lần hội tụ, có những lần mở thêm hướng mới. Và khi nhìn từ hôm nay, những bước đi tưởng như riêng rẽ của những năm cuối thế kỷ XX đã góp phần tạo nên diện mạo đa lĩnh vực của Trường Hóa và Khoa học Sự sống hôm nay.