Khi STEM bước ra khỏi sách giáo khoa

Thứ năm - 02/07/2026 17:17

Một trại hè chỉ thực sự có giá trị khi sau những ngày vui chơi, học sinh mang về nhiều hơn vài bức ảnh kỷ niệm. Đó có thể là một câu hỏi mới về thế giới, một lần đầu tiên bước vào phòng thí nghiệm, hoặc một hình dung rõ hơn về nghề nghiệp mà các em có thể theo đuổi trong tương lai.

Học sinh THPT tự tay làm thí nghiệm tại trường Hóa và Khoa học Sự sống

Chuỗi Trại hè 2026, diễn ra từ ngày 29/6 đến 11/7 của học sinh Trường THCS và THPT Tạ Quang Bửu, vì thế không nên được nhìn đơn thuần như một hoạt động ngoại khóa mùa hè. Với các chương trình như Hi-Tech Summer Camp 2026, Trại hè Ngôn ngữ và Công nghệ Sáng tạo, đặc biệt là BK STEMathon 2026 tại Trường Hóa và Khoa học Sự sống, Đại học Bách khoa Hà Nội, hoạt động này gợi mở một cách tiếp cận đáng chú ý trong giáo dục phổ thông: đưa học sinh ra khỏi không gian học tập quen thuộc để tiếp xúc trực tiếp với khoa học, công nghệ và môi trường nghiên cứu đại học.

Trong nhiều năm, STEM thường được nhắc đến như một khẩu hiệu hấp dẫn. Nhưng nếu chỉ dừng ở các buổi giới thiệu, các mô hình trình diễn hoặc vài tiết học lồng ghép, STEM rất dễ trở thành một khái niệm đẹp nhưng xa học sinh. Điều còn thiếu trong giáo dục STEM không phải là sự quan tâm, mà là những trải nghiệm đủ thật để học sinh hiểu khoa học không chỉ nằm trong sách giáo khoa.

BK STEMathon 2026 cho thấy một hướng đi khác. Thay vì chỉ nghe nói về Hóa học, Sinh học, Công nghệ thực phẩm hay Môi trường, học sinh được đến Trường Hóa và Khoa học Sự sống, Đại học Bách Khoa Hà Nội để quan sát các phòng thí nghiệm, gặp giảng viên, tìm hiểu quy trình nghiên cứu, làm quen với an toàn phòng thí nghiệm và bước đầu tham gia các dự án phát triển sản phẩm. Những điểm đến như Phòng thí nghiệm Hóa dược - Mỹ phẩm, Phòng thí nghiệm Xúc tác Việt - Đức, Phòng thí nghiệm Công nghệ Sinh học hay Xưởng thực hành R&D Thực phẩm không chỉ là địa chỉ tham quan, mà là những “lớp học mở” về cách tri thức được tạo ra và ứng dụng vào đời sống.

Một giảng viên của Khoa Hóa học hướng dẫn các em thao tác với dụng cụ thí nghiệm.

Đây là điểm đáng nói. Với một học sinh phổ thông, việc nhìn thấy một thiết bị phân tích, một quy trình thí nghiệm hay một sản phẩm được phát triển từ ý tưởng ban đầu có thể tạo ra tác động mạnh hơn nhiều so với một bài giảng hướng nghiệp. Hướng nghiệp hiệu quả không bắt đầu bằng việc hỏi học sinh “sau này muốn làm nghề gì”, mà bằng việc giúp các em hiểu một ngành học vận hành ra sao, người làm nghề ấy giải quyết vấn đề gì và tri thức trong nhà trường có thể biến thành sản phẩm, công nghệ, dịch vụ như thế nào.

Trại hè STEM vì vậy không chỉ phục vụ nhóm học sinh đã yêu thích khoa học. Nó còn có ý nghĩa với cả những em chưa biết mình thích gì. Khi được đặt vào môi trường trải nghiệm, các em có cơ hội tự kiểm chứng năng lực, sự tò mò và mức độ phù hợp của bản thân với từng lĩnh vực. Có em bị cuốn hút bởi robot và tư duy logic. Có em lại thấy hứng thú khi một công thức hóa học có thể liên quan đến mỹ phẩm, thực phẩm, vật liệu hay môi trường. Có em nhận ra làm khoa học không phải là việc của những người “đặc biệt giỏi”, mà là quá trình đặt câu hỏi, thử nghiệm, ghi chép, phân tích và cải tiến.

Triết lý giáo dục STEM được giới thiệu trong chương trình — Gắn kết, Khám phá, Giải thích, Áp dụng và Đánh giá — cũng là một nhắc nhở cần thiết đối với giáo dục hiện nay. Học sinh không thể phát triển tư duy khoa học nếu chỉ tiếp nhận kết luận có sẵn. Các em cần được đặt vào tình huống có vấn đề, được tự quan sát, thử sai, thảo luận nhóm, giải thích kết quả và bảo vệ lựa chọn của mình. Đó là những năng lực mà kỳ thi có thể chưa đo được đầy đủ, nhưng xã hội tương lai sẽ đòi hỏi ngày càng nhiều.

Một giảng viên khoa Kỹ thuật Thực phẩm quan sát cách các em làm việc nhóm.

Ở góc độ giáo dục đại học, việc Trường Hóa và Khoa học Sự sống mở cửa phòng thí nghiệm cho học sinh phổ thông cũng mang một ý nghĩa rộng hơn. Các trường đại học kỹ thuật không chỉ đào tạo sinh viên sau khi tuyển sinh, mà có thể tham gia sớm hơn vào quá trình nuôi dưỡng nguồn nhân lực khoa học - công nghệ. Khi học sinh được tiếp xúc với giảng viên, chuyên gia và môi trường nghiên cứu từ bậc phổ thông, khoảng cách giữa nhà trường phổ thông và đại học được rút ngắn. Sự lựa chọn ngành nghề của học sinh cũng có cơ sở hơn, thay vì chỉ dựa vào điểm chuẩn, xu hướng thị trường hoặc kỳ vọng của gia đình.

Đặc biệt, với các lĩnh vực như Hóa học, Kỹ thuật hóa học, Công nghệ sinh học, Công nghệ thực phẩm, Khoa học và Công nghệ môi trường, việc truyền thông hướng nghiệp cần đi sâu hơn tên các mã ngành. Đây đều là những lĩnh vực liên quan trực tiếp đến sức khỏe, năng lượng, vật liệu, thực phẩm, môi trường và phát triển bền vững. Nhưng trong mắt nhiều học sinh, chúng đôi khi vẫn còn trừu tượng. Một trại hè được thiết kế tốt có thể giúp các em nhìn thấy “đời sống thật” của các ngành học ấy: từ phòng thí nghiệm đến nhà máy, từ nghiên cứu đến sản phẩm, từ kiến thức nền tảng đến giải pháp cho xã hội.

Một giảng viên ngành Kỹ thuật Hóa học giải đáp cho em về ứng dụng của tinh dầu trong điều chế mỹ phẩm.

Tất nhiên, không nên kỳ vọng một chương trình trại hè có thể thay thế toàn bộ giáo dục STEM trong nhà trường. Nhưng nó có thể tạo ra một điểm chạm quan trọng. Một điểm chạm đủ sớm, đủ trực quan và đủ cảm hứng để học sinh bắt đầu đặt câu hỏi nghiêm túc hơn về tương lai học tập của mình.

Trong bối cảnh Việt Nam đang nói nhiều về nhân lực chất lượng cao, chuyển đổi số, công nghiệp công nghệ cao và phát triển bền vững, những hoạt động như BK STEMathon cần được nhìn nhận như một phần của hệ sinh thái giáo dục, không chỉ là sự kiện phong trào. Nếu được tổ chức thường xuyên, có chiều sâu và gắn với năng lực thật của các trường đại học, mô hình này có thể góp phần hình thành thế hệ học sinh biết quan sát, biết thử nghiệm, biết làm việc nhóm và biết lựa chọn nghề nghiệp trên cơ sở hiểu biết.

Một học sinh THPT đang "vắt não" trước bài tập của các thầy cô Khoa Kỹ thuật Thực phẩm giao.

Mùa hè, với học sinh, không nhất thiết chỉ là khoảng nghỉ giữa hai năm học. Đó cũng có thể là thời điểm các em bước ra khỏi lớp học, đi vào phòng thí nghiệm, chạm tay vào khoa học và nhận ra rằng tương lai nghề nghiệp không phải điều quá xa. Nó có thể bắt đầu từ một câu hỏi, một thí nghiệm, một sản phẩm nhỏ — và từ niềm tin rằng tri thức mình học hôm nay có thể tạo ra giá trị thật cho ngày mai.

Tác giả: Trường Hóa và Khoa học sự sống