SERIES “NGƯỜI KIẾN TẠO & DI SẢN HOÁ HỌC”: TẬP 2 - GS.TSKH.NGND Hoàng Trọng Yêm

Thứ ba - 06/10/2026 10:10

Chào mừng các bạn đến với chuỗi bài viết "Người kiến tạo & Di sản hoá học" - nơi chúng ta tri ân những bậc tri thức đã đặt nền móng và để lại di sản tri thức trường tồn cho Trường Hóa và Khoa học Sự sống nói riêng, Đại học Bách Khoa Hà Nội nói chung. Đến với tập tiếp theo của series đầy tự hào ấy, trong tập hôm nay, hãy cùng chúng tôi bước vào hành trình tôn vinh: Giáo sư, Tiến sĩ khoa học, Nhà giáo Nhân dân Hoàng Trọng Yêm.

Chân dung thầy Hoàng Trọng Yêm - GS.TSKH.NGND Hoàng Trọng Yêm (1934-2014) - Nguyên hiệu trưởng Trường Đại học Bách Khoa Hà Nội, chủ nhiệm đầu tiên của Bộ môn Hoá hữu cơ - là biểu tượng ngời sáng, trí tuệ uyên bác, tư duy sáng tạo và một đời tận tụy vì sự nghiệp khoa học.

Hành trình tuổi trẻ gian khó và nghị lực phi thường hướng tới đỉnh cao của tri thức
Sinh ra tại tỉnh Phú Yên cũ (nay là tỉnh Đắc Lắc) trong một gia đình có quê quán tại xã Lương Ninh, huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình (nay là tỉnh Quảng Trị) với truyền thống giác ngộ cách mạng từ sớm. Anh trai thứ hai của thầy là ông Hoàng Trọng Bá giữ chức Bí thư huyện ủy Quảng Ninh từ năm 1946, các anh trai khác cũng tích cực tham gia hoạt động cách mạng ở Quảng Bình. Từ nhỏ, thầy Hoàng Trọng Yêm đã được hun đúc ý chí kiên cường, ý chí quyết tâm. Từ năm 1950, người thanh niên Hoàng Trọng Yêm đã ra chiến khu phía Bắc Quảng Bình, bắt đầu theo học tại trường trung học Phan Bội Châu (1950–1952) rồi thi đỗ vào trường Sư phạm Trung cấp Liên khu 4. Do bị bệnh phổi, ông phải điều trị tại Nghệ An trong vòng 3 tháng. Bình phục sức khỏe, ông xin vào học lớp 9 trường cấp 3 Phan Đình Phùng (Hà Tĩnh), vừa ở trọ vừa làm gia sư kiếm sống. Trong trận lụt lớn tháng 8 năm 1954, khi phải trú ngụ ngay tại lớp học cùng một người bạn đang chịu cảnh gia đình bị đấu tố trong cải cách ruộng đất, ông đã sẻ chia cùng bạn củ khoai, hạt gạo từ 12 cân thóc được Ban Giám hiệu nhà trường hỗ trợ để cùng nhau vượt qua nghịch cảnh.

Tháng 11 năm 1954, tốt nghiệp cấp 3, ông trở về quê. Nhưng với khát vọng học tập cháy bỏng, ông cùng những người bạn đồng hương sau này đều trở thành những cây đa cây đề của khoa học nước nhà như Phan Đình Diệu, Lê Tùng Châu, Lê Ngọc Tú đã rẽ đường ra Hà Nội thi đại học. Giữa mùa đông giá rét Thủ đô, nhóm học sinh miền Trung được một chủ quán cà phê tốt bụng ở phố Tràng Tiền cho trọ trên gác xép nhỏ, đi bán rong sách thuê cho Nhà xuất bản Sự thật để kiếm sống và tự ôn thi. Đầu năm 1955, sự bền bỉ ấy đã được đền đáp khi ông thi đỗ vào Trường Đại học Sư phạm Khoa học (sau nhập vào Đại học Sư phạm Hà Nội). Thời sinh viên, để tự trang trải cuộc sống, ông miệt mài làm gia sư và dạy bổ túc văn hóa cho các cán bộ Liên hiệp công đoàn Hà Nội. Đến tháng 6 năm 1957, ông tốt nghiệp loại ưu và chính thức được điều động về làm cán bộ giảng dạy tại Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, đặt những bước chân đầu tiên trên con đường gắn trọn cuộc đời với sự nghiệp trồng người vào tháng 8 năm 1957.

Công cuộc khai phá và đặt những "viên gạch hồng" đầu tiên cho Bộ môn Hóa hữu cơ
Năm 1958, chỉ một thời gian ngắn sau khi về trường, khi Khoa Hóa – Thực phẩm tiến hành kiện toàn cơ cấu tổ chức và thành lập các bộ môn chuyên sâu đầu tiên, thầy Hoàng Trọng Yêm đã được tin tưởng cử giữ trọng trách Chủ nhiệm Bộ môn Hóa hữu cơ (nay thuộc Khoa Kỹ thuật Hóa học, Trường Hóa và Khoa học sự sống). Khác với các lĩnh vực hóa học khác, hóa hữu cơ đòi hỏi một nền tảng thực nghiệm và tư duy cấu trúc phân tử vô cùng phức tạp. Dưới sự dẫn dắt tài tình và tầm nhìn chiến lược của thầy, nền móng của ngành hóa học hữu cơ tại Bách Khoa đã được định hình vững chắc từ những bước đi chập chững đầu tiên, tạo ra khối kiến thức nền tảng giúp các thế hệ kỹ sư không chỉ nắm vững lý thuyết hàn lâm mà còn làm chủ các quy trình tổng hợp hóa học phức tạp trong thực tiễn công nghiệp.

Người "thuyền trưởng" kiên định dấn thân giữa những năm tháng bão giông tại Bách Khoa
Gắn liền với những thăng trầm lịch sử của Đại học Bách khoa Hà Nội, thầy Hoàng Trọng Yêm đã bước qua những năm tháng hào hùng nhưng đầy thử thách khốc liệt của dân tộc. Trong giai đoạn sơ tán chiến tranh ác liệt ấy, khi cơ sở vật chất, máy móc thiết bị thiếu thốn trăm bề, đôi khi chỉ là những mảnh ghép chắp vá, Thầy vẫn kiên trì đứng trên bục giảng, tự tay biên soạn từng bài giảng vỡ lòng để truyền thụ kiến thức cho sinh viên. Không chỉ tận tụy trên bục giảng, ở cương vị người đứng đầu nhà trường, Thầy còn là "thuyền trưởng" góp phần chèo lái con thuyền Bách Khoa vượt qua mọi thử thách, hoạch định chiến lược phát triển bền vững cho ngành kỹ thuật hóa chất của cả nước nhà và giữ vững nguồn tri thức qua khói lửa chiến tranh.

Dấu ấn tôi luyện bản lĩnh và đỉnh cao khoa học tại xứ sở Bạch Dương (1961–1984)
Chặng đường vươn lên tầm vóc của một chuyên gia quốc tế ở GS.TSKH Hoàng Trọng Yêm là một bài ca về sự bền bỉ qua từng mốc son:
•Bước khởi đầu thực tập tại trường Đại học Lomonosov (1961–1963): Hưởng ứng chủ trương nâng cao trình độ đội ngũ cán bộ, Thầy được cử làm thực tập sinh tại Bộ môn Xúc tác hóa hữu cơ, Khoa Hóa học thuộc Đại học Tổng hợp Lomonosov danh tiếng. Tại đây, dưới sự dìu dắt chuyên sâu, thầy miệt mài nghiên cứu việc chuyển hóa acid hữu cơ thành xeton trên chất xúc tác nguyên tố đất hiếm (một dạng đất sét). Chỉ trong vỏn vẹn một năm rưỡi, thầy Hoàng Trọng Yêm cùng các cộng sự đã cho ra mắt 2 bài báo trên tạp chí của trường và 1 báo cáo khoa học đăng trong tập kỷ yếu của Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô. Dù GS. Balandin – Chủ nhiệm bộ môn và Đại sứ quán từng tha thiết đề nghị cho ông ở lại thêm 8 tháng để hoàn thành luận án Phó Tiến sĩ nhưng cơ chế thời đó chưa cho phép. Tuy nhiên, những thí nghiệm nền tảng ấy đã kịp thắp lên ngọn lửa tư duy thực nghiệm sắc bén trong thầy.

•Nền tảng vững chắc và tấm bằng Phó Tiến sĩ tại Viện Zelinsky (từ năm 1970): Trở lại Liên Xô làm nghiên cứu sinh tại Viện Hóa học hữu cơ Zelinsky dưới sự dẫn dắt của GS. Aydut, ông tiếp tục đào sâu hướng nghiên cứu về "phản ứng hydropolyme hóa trên xúc tác Co/chất mang". Luận án đã giải mã tường tận quy luật cấu trúc của chất mang và đất sét ảnh hưởng đến hiệu suất chuyển hóa carbon thành hydrocarbon để làm nhiên liệu xăng, diesel. Chứng kiến tinh thần tự học đáng kinh ngạc ấy, chính GS. Aydut đã phải thốt lên đầy thán phục: "Từ trước tới nay tôi đã từng hướng dẫn nhiều nghiên cứu sinh, cả trong và ngoài nước, nhưng chưa có ai có tinh thần tự học tập, tự làm việc như Hoàng Trọng Yêm".

•Bản lĩnh thực tập sinh cao cấp và học vị Tiến sĩ khoa học (1979–1984): Trở lại Viện Zelinsky với tư cách thực tập sinh cao cấp kiêm cộng tác viên, thầy dồn toàn lực tổng hợp dữ liệu để bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ khoa học về "phản ứng Fischer - Tropsch". Điểm đột phá trong tư duy khoa học của ông lúc bấy giờ chính là việc giải mã chi tiết cơ chế hấp thụ CO và cách chất mang chi phối trung tâm hoạt động của kim loại. Giai đoạn này cũng ghi nhận năng suất nghiên cứu đáng nể của thầy Hoàng Trọng Yêm với 36 bài báo khoa học đăng tải trên các tạp chí uy tín xứ Bạch Dương, trong đó có khoảng 10 công trình được dịch sang tiếng Anh để lan tỏa rộng rãi đến cộng đồng học thuật toàn cầu.

Năng lực bồi dưỡng nhân tài và những con số biết nói qua các hội đồng khoa học
Bên cạnh sứ mệnh quản lý và xây dựng nhà trường, cuộc đời của GS. TSKH Hoàng Trọng Yêm còn là một tượng đài về sự tận hiến cho công tác bồi dưỡng thế hệ kế cận. Ngoài nhiệm vụ trực tiếp lên lớp giảng dạy cho các khóa sinh viên từ năm 1957 đến khi nghỉ hưu, Thầy còn trực tiếp dìu dắt, hướng dẫn khoa học cho hơn 20 nghiên cứu sinh bảo vệ thành công Luận án Tiến sĩ hóa học. Tầm vóc học thuật uy tín của thầy còn tỏa sáng qua những con số biết nói trên mặt trận phản biện và thẩm định học thuật: Thầy từng tham gia làm Chủ tịch hoặc Ủy viên Hội đồng phản biện trong 10 hội đồng bảo vệ Luận án Tiến sĩ khoa học, trên 50 Hội đồng bảo vệ Luận án Tiến sĩ, đồng thời đóng vai trò Cố vấn chuyên môn tin cậy cho 2 Luận án Tiến sĩ khoa học. Những con số thực tế ấy minh chứng cho một cuộc đời gắn trọn với phòng thí nghiệm và giảng đường, đặt nền móng vững chắc cho trường phái nghiên cứu khoa học nghiêm cẩn tại Bách Khoa.

Kiến tạo tượng đài qua hệ thống giáo trình Hóa học hữu cơ kinh điển
Thấu hiểu nỗi trăn trở lớn nhất của các thế hệ sinh viên kỹ thuật thời kỳ đầu là sự khan hiếm trầm trọng tài liệu chuẩn hóa, Thầy Hoàng Trọng Yêm đã dành trọn nhiều năm tháng miệt mài nghiên cứu, chắt lọc tinh hoa để chủ biên 4 quyển sách Hóa học hữu cơ giá trị. Bộ sách để đời ấy tựa như "cuốn gối đầu giường" của hàng chục thế hệ sinh viên Bách khoa. Tầm nhìn chiến lược cùng sự khắt khe, chỉn chu đến từng công thức và cơ chế phản ứng của Thầy đã hun đúc nên một trường phái tư duy kỹ thuật sắc bén, giúp bao lớp học trò tự tin bước ra thế giới, làm chủ mọi công nghệ tiên tiến.

Tấm gương sáng ngời với mốc son 21 năm đạt danh hiệu giáo viên dạy giỏi
Không chỉ được kính trọng bởi tầm vóc học thuật uyên bác, GS. Hoàng Trọng Yêm còn sống mãi trong tâm trí đồng nghiệp và các thế hệ học trò bằng sự liêm khiết, phong thái đĩnh đạc và một tấm lòng đôn hậu vô bờ. Với sự tâm huyết tột bậc đối với bục giảng, ông đã vinh dự có 21 năm được công nhận là giáo viên dạy giỏi của Trường Đại học Bách khoa Hà Nội. Dù ở cương vị Hiệu trưởng hay khi ân cần chỉ bảo từng chi tiết nhỏ cho học trò, Thầy luôn giữ nụ cười ấm áp và sự nghiêm cẩn cao độ với nghề, trở thành biểu tượng đạo đức sáng ngời.

Di sản trường tồn, niềm tự hào và sự tri ân của các thế hệ mai sau
Khép lại hành trình cuộc đời đầy vẻ vang, những thành tựu mà GS. TSKH. NGND Hoàng Trọng Yêm cống hiến đã được Đảng, Nhà nước ghi nhận bằng nhiều phần thưởng cao quý như Huân chương Lao động hạng Nhất, Ba, Huy chương Vì sự nghiệp Giáo dục, Huy chương Vì sự nghiệp Khoa học và Công nghệ cùng nhiều danh hiệu tôn vinh khác. Hậu thế mãi cúi đầu kính phục một bộ óc khoa học kiệt xuất; tên tuổi, dấu ấn khai phá Bộ môn Hóa hữu cơ, những trang sách chủ biên và di sản tri thức của Thầy sẽ mãi mãi trường tồn cùng tâm tưởng của các thế hệ thầy trò Trường Hóa và Khoa học Sự sống và Đại học Bách Khoa Hà Nội.

📚 NGUỒN THAM KHẢO CHÍNH THỨC:
Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam (MEDDOM) – Lưu trữ hồi ức và tư liệu về các thế hệ giáo sư tiên phong:
https://meddom.org/nho-giao-su-hoang-trong-yem/
Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) – Tư liệu về cuộc đời và sự nghiệp giáo dục đại học:
https://vusta.vn/mot-nha-khoa-hoc-mot-nguoi-thay-tam-huyet-voi-su-nghiep-giao-duc-dao-tao-dai-hoc-p89126.html
Cổng thông tin Đại học Bách khoa Hà Nội (HUST SCLS) – Tư liệu lịch sử và các bộ môn chuyên ngành:
https://scls.hust.edu.vn/
Thư viện số Đại học Bách khoa Hà Nội (LibOPAC HUST) – Tra cứu các ấn phẩm giáo trình kinh điển:
https://lib.hust.edu.vn/

Tác giả: Trường Hóa và Khoa học sự sống