1984–1995: TỪ MỘT NỀN TẢNG CHUNG, NHỮNG HƯỚNG ĐI MỚI

Năm 1984, Khoa Hóa - Thực phẩm được thành lập trên cơ sở hợp nhất Khoa Hóa và Khoa Công nghiệp Thực phẩm. Sáu bộ môn lớn khi ấy gồm có Hóa cơ bản; Quá trình - Thiết bị Công nghệ Hóa học; Kỹ thuật các chất Vô cơ; Kỹ thuật các chất Hữu cơ; Hóa sinh - Vi sinh; và Công nghệ Thực phẩm được quy tụ trong một cấu trúc chung, phản ánh một chặng đường mà các lĩnh vực chuyên môn đã tích lũy đủ nền tảng để cùng phát triển.

Hai năm sau, năm 1986, Nhà trường chuyển từ mô hình quản lý ba cấp Trường – Khoa – Bộ môn sang mô hình hai cấp Trường – Khoa. Khoa Hóa - Thực phẩm được tổ chức lại thành sáu khoa chuyên môn: Khoa Hóa cơ bản (gồm 3 Bộ môn Hoá lý, Hoá Phân tích, Hoá Vô cơ - đại cương); Khoa Kỹ thuật các hợp chất hữu cơ (gồm 4 Bộ môn Tổng hợp hữu cơ, Cao phân tử, Nhiên liệu, Hữu cơ cơ bản), Khoa Công nghệ Vật liệu vô cơ - Điện hoá, Khoa Silicat và Xây dựng Công nghiệp, Khoa Quá trình - Thiết bị Công nghệ Hoá học - Thực phẩm (gồm Bộ môn Quá trình - Thiết bị và Máy hoá chất), và Khoa Công nghệ Thực phẩm.

Nếu chỉ nhìn trên giấy tờ, đó là một sự thay đổi về tổ chức. Nhưng phía sau sự thay đổi ấy là một chuyển động sâu hơn của chuyên môn. Những lĩnh vực từng cùng đứng trong một cấu trúc lớn nay có thêm không gian để tập trung vào những câu hỏi riêng, xây dựng đội ngũ riêng và phát triển những hướng nghiên cứu ngày càng cụ thể. Hóa học cơ bản tiếp tục giữ vai trò nền tảng; các hướng kỹ thuật hữu cơ, vô cơ, điện hóa, silicat, quá trình - thiết bị và công nghệ thực phẩm từng bước định hình rõ hơn diện mạo của mình.

Ảnh Các Thầy cô Khoa Vô cơ – Điện Hóa – Môi trường (ảnh bên trái) và Bộ môn Điện hóa (ảnh bên phải) năm 1991

Các Thầy cô Khoa Silicat - Xây dựng Công nghiệp năm 1993 (ảnh bên trái) và Các thầy cô bộ môn Hóa lý năm 1996 (ảnh bên phải)    

Và cũng từ đây, những nhánh mới bắt đầu tách ra từ nền tảng chung ấy.

Năm 1987, Bộ môn Cao phân tử tách ra để thành lập Trung tâm Nghiên cứu Vật liệu Polyme - Compozit. Một bộ môn đã tích lũy được năng lực chuyên môn nay có thêm một không gian nghiên cứu riêng. Đó không chỉ là câu chuyện của một đơn vị mới, mà còn cho thấy một hướng nghiên cứu đã bắt đầu có đời sống riêng, đủ sức đi sâu vào một lĩnh vực đang mở ra nhiều nhu cầu mới của khoa học và sản xuất.

Sự chuyên sâu ấy không chỉ thể hiện trong cách tổ chức các đơn vị, mà còn dần được nhìn thấy trong quá trình đào tạo và xây dựng đội ngũ khoa học. Ở dòng Công nghệ Thực phẩm, từ năm 1985, Khoa Công nghệ Thực phẩm được phép tổ chức đào tạo sau đại học. Chương trình đào tạo do Khoa xây dựng, đội ngũ giảng dạy cũng được phát triển từ chính các cán bộ của Khoa. Đây là một bước tiến quan trọng, cho thấy hoạt động đào tạo đã bắt đầu mở rộng từ việc cung cấp nguồn nhân lực kỹ thuật sang đào tạo ở trình độ chuyên sâu hơn và cao hơn. Với Khoa Hóa cơ bản, năm 1991, thầy Từ Văn Mặc trở thành cán bộ đầu tiên của Khoa bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ (nay là Tiến sĩ khoa học) tại Trường Đại học Bách khoa Hà Nội. Trước đó, năm 1980, hai cán bộ giảng dạy của Khoa là thầy Trần Minh Hoàng và thầy Bùi Long Biên đã bảo vệ thành công luận án Phó Tiến sĩ, nay được gọi là Tiến sĩ.

Hai câu chuyện ấy thuộc những dòng phát triển khác nhau, nhưng cùng cho thấy một chuyển động chung của giai đoạn: năng lực chuyên môn không chỉ được mở rộng về quy mô mà từng bước đi sâu hơn về chất lượng đội ngũ, đào tạo và nghiên cứu.

Cũng trong những năm ấy, những hướng nghiên cứu mới tiếp tục tìm được không gian để lớn lên. Khi năm 1986, để đáp ứng nhu cầu phát triển nhân lực trong lĩnh vực Công nghệ Sinh học, Khoa Công nghệ Thực phẩm được tách thành hai đơn vị độc lập: Khoa Công nghệ Thực phẩm và Trung tâm Nghiên cứu Công nghệ Sinh học, do thầy Lê Văn Nhương làm Giám đốc. Trung tâm tiếp tục tham gia giảng dạy Vi sinh, Hóa sinh trong chương trình đào tạo của Khoa Công nghệ Thực phẩm, đồng thời triển khai các chương trình nghiên cứu về công nghệ sinh học. Điều đáng chú ý là Công nghệ Sinh học khi ấy chưa phải một lĩnh vực đã định hình hoàn chỉnh. Nó được mở ra từ những nền tảng đã có, Hóa sinh, Vi sinh, Công nghệ Thực phẩm, rồi từng bước tìm cho mình một không gian nghiên cứu và đào tạo riêng. Một lĩnh vực mới vì thế không xuất hiện từ khoảng trống; nó lớn lên từ những gì các thế hệ trước đã âm thầm gây dựng.

Năm 1984, Nhóm chuyên đề Công nghệ Môi trường được hình thành. Từ nhóm chuyên môn ban đầu, lĩnh vực này tiếp tục phát triển thành Bộ môn Môi trường thuộc Khoa Vô cơ – Điện hóa – Môi trường vào năm 1990, rồi đến Trung tâm Khoa học và Công nghệ Môi trường năm 1994. 

Những mốc thời gian ấy có thể tạo cảm giác như một con đường đã được vạch sẵn. Nhưng lịch sử thường không diễn ra như vậy. Mỗi hướng đi mới đều bắt đầu từ một nhu cầu cụ thể, một nhóm người, một lĩnh vực chuyên môn và sự kiên trì theo đuổi nó qua nhiều năm. Vật liệu Polyme – Compozit bắt đầu từ Bộ môn Cao phân tử. Công nghệ Sinh học được mở rộng từ nền tảng Hóa sinh – Vi sinh và Công nghệ Thực phẩm. Khoa học và Công nghệ Môi trường bắt đầu từ một nhóm chuyên đề rồi từng bước hình thành bộ môn, trung tâm chuyên môn. Những con đường ấy khác nhau, nhưng đều có chung một điểm: chúng không tách rời khỏi nền tảng đã nuôi dưỡng mình.

Bởi vậy, những năm cuối thập niên 1980 và đầu thập niên 1990 không chỉ là câu chuyện về những đơn vị được tổ chức lại. Đó còn là thời kỳ một nền tảng chung bắt đầu mở ra nhiều hướng phát triển. Sự chuyên sâu không làm cội nguồn nhỏ đi; trái lại, nó cho thấy nền tảng ấy đủ rộng để mỗi lĩnh vực có thể tìm thấy con đường riêng của mình. Đội ngũ chuyên môn tiếp tục trưởng thành, những hướng nghiên cứu mới tiếp tục được mở ra, và những đơn vị sau này trở thành những phần quan trọng của hệ sinh thái Hóa học - Sinh học - Thực phẩm - Môi trường bắt đầu từ chính giai đoạn này.

Nếu năm 1984 là lúc những dòng chảy gặp nhau, thì những năm sau đó là lúc từ một dòng chung bắt đầu tỏa ra nhiều nhánh. Mỗi nhánh đi một hướng, nhưng vẫn mang trong mình dấu ấn của một cội nguồn chung.