KHOA HÓA - THỰC PHẨM NHỮNG NĂM 1956–1965 TRONG BUỔI BÌNH MINH BÁCH KHOA

Có lẽ không ai trong những ngày đầu năm 1956 có thể hình dung hết những gì sẽ được tạo dựng từ một khoa nhỏ của một ngôi trường vừa thành lập. Khi ấy, nhiều thứ còn ở phía trước: một chương trình đào tạo mới, những phòng thí nghiệm còn thiếu thốn, một đội ngũ giảng dạy đang từng bước được gây dựng và những thế hệ sinh viên đầu tiên. Đại học Bách khoa Hà Nội ra đời mang theo nhiệm vụ đào tạo đội ngũ kỹ sư phục vụ công cuộc khôi phục và xây dựng đất nước. Hòa trong dòng chảy ấy, tháng 7/1956, Khoa Hóa - Thực phẩm được thành lập, là một trong những khoa đầu tiên của Nhà trường.

Ngày 15/10/1956, Đại học Bách Khoa Hà Nội tổ chức Lễ khai giảng Khóa 1. Khoa Hóa - Thực phẩm đón nhận 184 sinh viên. Con số ấy hôm nay có thể khiêm tốn nếu đặt bên cạnh quy mô của một trường đại học sau nhiều thập niên phát triển, nhưng với những người có mặt trong buổi khai giảng năm ấy, đó là một thế hệ tiên phong bước vào nền đào tạo kỹ thuật đại học còn rất mới mẻ của đất nước.

Những người mở đường và lớp học không có giáo trình tiếng Việt

Đứng trước 184 sinh viên ngày ấy là một đội ngũ cán bộ không đông nhưng mang trên vai một khối lượng công việc lớn. Những cán bộ giảng dạy đầu tiên của Khoa gồm các thầy Đào Quý Chiệu, Phạm Ngọc Thanh, Trần Văn Sinh, Kiều Dinh, Phạm Quốc Thăng; sau đó có thêm thầy Phạm Đồng Điện, người trở về từ khóa lưu học sinh Việt Nam đầu tiên tại Liên Xô. Tiếp đó là các thầy Lê Chúc, Hoàng Trọng Yêm, Lê Mậu Quyền, Nguyễn Đình Chi, Trần Bính, Nguyễn Trọng Biểu, Nguyễn Hoa Toàn, Nguyễn Văn Ích, Hồ Hữu Phương, Lê Văn Nhương, Lê Ngọc Tú, Lê Ngọc Chương, Cù Thành Long. Những cán bộ phục vụ giảng dạy và nghiên cứu đầu tiên có các thầy Hoàng Văn Thư, Trần Đăng Nghi. Đây cũng là lực lượng đặt những viên gạch đầu tiên cho chương trình đào tạo và bài giảng của các khóa sinh viên đầu tiên.

Phía sau những cái tên ấy là một khối lượng công việc mà ngày nay khó có thể hình dung hết. Các thầy vừa giảng dạy, vừa xây dựng chương trình, biên soạn bài giảng, giáo trình và bài thí nghiệm; đồng thời từng bước tổ chức các bộ môn để một ngành đào tạo mới có thể vận hành. Những tài liệu chuyên môn bằng tiếng Việt khi ấy còn thiếu. Chương trình đào tạo được xây dựng trên cơ sở tham khảo kinh nghiệm của các trường đại học ở Liên Xô, Trung Quốc và Đông Âu, trong khi số cán bộ có thể sử dụng thành thạo tiếng Nga, tiếng Trung còn hạn chế. Vì vậy, việc xây dựng bài giảng cũng là một quá trình vừa làm, vừa học, tiếp nhận tri thức mới rồi từng bước chuyển hóa thành nội dung phù hợp với điều kiện đào tạo trong nước. 

Trong số những người giữ vai trò quan trọng ở buổi đầu có thầy Phạm Đồng Điện. Cuối năm 1955, sau thời gian học tập tại Liên Xô, thầy trở về nước và được giao tham gia chuẩn bị cho việc thành lập Trường Đại học Bách Khoa Hà Nội. Khi Trường khai giảng Khóa 1, ông được bổ nhiệm làm Chủ nhiệm Khoa. Trong điều kiện trường mới thành lập, ông trực tiếp tham gia giảng dạy nhiều môn học và cùng đồng nghiệp xây dựng những nền tảng chuyên môn đầu tiên. Năm 1958, ông mời được các giáo sư Đớt-nhe-xki và Su-rơ-kốp từ Trường Đại học Công nghệ Hóa học Mendeleev Moskva sang hướng dẫn đồ án môn học cho sinh viên Khóa 1. Với vốn ngoại ngữ tiếng Anh, Pháp, Nga cùng với kinh nghiệm thực tế nghiên cứu ông đã Việt hóa hoặc Hán – Việt hóa các danh từ khoa học, công nghệ của nước ngoài để đào tạo sinh viên và đội ngũ cán bộ cho Khoa Hóa-Thực phẩm.

Đó không chỉ là câu chuyện về việc có thêm tài liệu hay chuyên gia nước ngoài. Đó còn là cách một đội ngũ trẻ tìm kiếm những phương pháp đào tạo phù hợp, học hỏi kinh nghiệm quốc tế và từng bước xây dựng năng lực chuyên môn của chính mình.

Từ một Tổ Hóa đến những bộ môn đầu tiên

Cùng với việc xây dựng đội ngũ, cơ cấu chuyên môn của Khoa cũng dần thành hình. Trong giai đoạn 1956–1965, từ Tổ Hóa ban đầu, Khoa từng bước hình thành các bộ môn cơ bản, cơ sở và chuyên ngành gồm Hóa lý, Hóa Phân tích, Hóa Hữu cơ, Hóa Vô cơ - Đại cương, Máy hóa - Hóa công, Kỹ thuật Vô cơ - Silicat và Kỹ thuật các chất Hữu cơ. Phòng thí nghiệm đầu tiên của Khoa được đặt tại nhà A, khu Đông Dương Học xá cũ.

Bộ môn Hóa lý năm 1962 – 1963. Hàng trước: Thầy Phú, Thầy Hoan, Cô Nga, Thầy Ngữ; Hàng sau:Thầy Thanh, Thầy Thư, Thầy Chiệu, Thầy Thọ 

Những cái tên ấy hôm nay có thể được đọc như một danh mục các lĩnh vực chuyên môn. Nhưng ở thời điểm đó, sự hình thành của từng bộ môn mang một ý nghĩa lớn hơn: đó là những viên gạch đầu tiên tạo nên cấu trúc của một ngành Hóa học và Kỹ thuật Hóa học trong một trường đại học kỹ thuật của Việt Nam. Từ những môn học nền tảng như Hóa lý, Hóa Phân tích, Hóa Hữu cơ, Hóa Vô cơ - Đại cương, đào tạo dần mở sang những lĩnh vực gắn với kỹ thuật và công nghệ như Hóa công, Máy hóa, Kỹ thuật các chất Hữu cơ, Kỹ thuật Vô cơ - Silicat. Như vậy, ngay trong những năm đầu, Khoa đã từng bước hình thành mối liên hệ giữa kiến thức hóa học cơ bản, kiến thức kỹ thuật cơ sở và những chuyên ngành phục vụ sản xuất.

Với lĩnh vực Công nghệ Thực phẩm có một con đường hình thành riêng, bắt đầu từ một đội ngũ nhỏ. Năm 1956, khi Khóa I bắt đầu, Bộ Giáo dục điều động hai thầy Phạm Quốc Thăng và Lê Văn Nhương về Trường để giảng dạy các môn cơ sở và chuyên ngành Công nghệ Thực phẩm. Một năm sau, thầy Lê Ngọc Tú được điều động bổ sung. Ba người tạo thành tổ cán bộ đầu tiên của ngành. Cũng trong năm 1956, nhóm Hữu cơ và Hóa sinh được thành lập để đảm nhiệm giảng dạy cho sinh viên Công nghệ Thực phẩm khóa đầu tiên. Từ nhóm Hữu cơ và Hóa sinh, năm 1958 hình thành nhóm Hóa sinh, rồi đến năm 1959 là tổ Thực phẩm. Ba năm sau, năm 1962, Bộ môn Công nghệ Thực phẩm chính thức được thành lập thuộc Liên khoa Hóa – Thực phẩm, thầy Lê Văn Nhương là trưởng bộ môn đầu tiên. Từ một tổ cán bộ nhỏ, một lĩnh vực đào tạo mới từng bước hình thành đội ngũ và tổ chức chuyên môn riêng. Những ngày đầu ấy cũng có sự hỗ trợ từ các chuyên gia Liên Xô. Trong lĩnh vực thực phẩm có thầy Mikhain Popov giảng dạy Hóa sinh Ngũ cốc, thầy Talipov giảng dạy Hóa lý cùng các thầy Vacili và Nicolai phụ trách môn tiếng Nga. Sự hỗ trợ ấy, cùng với nỗ lực của đội ngũ trong nước, giúp những kiến thức và phương pháp đào tạo mới từng bước được đưa vào chương trình học. 

Khi người học trở thành người thầy

Một trong những công việc được chuẩn bị từ rất sớm là xây dựng đội ngũ kế cận. Năm 1959, khi sinh viên Khóa 1 hoàn thành cơ bản chương trình học tập, một bộ phận được giữ lại Trường, một bộ phận được gửi đi đào tạo chuyển tiếp tại Liên Xô. Đó là những người sẽ tiếp tục bổ sung lực lượng cho Khoa trong những năm sau.

Những sinh viên được giữ lại Trường gồm thầy, cô Lê Thức, Đặng Văn Luyến, Hoàng Bảo Diễm, Nguyễn Đăng Hùng, Trần Công Khanh, Trần Quang Thảo, Trương Ngọc Liên, Phạm Thị Tuyết, Đinh Văn Hoan và Phạm Kỳ. Nhóm được gửi đi đào tạo chuyển tiếp tại Liên Xô gồm Phạm Hữu Đỉnh, La Văn Bình, Trần Vĩnh Diệu, Đỗ Văn Bá, Đào Văn Tường, Hà Chu Chử, Trần Xoa, Nguyễn Trọng Khuông, Đỗ Văn Đài, Nguyễn Thế Dân, Nguyễn Vĩnh Trị, Bùi Văn Chén, Huỳnh Đức Minh, Trần Minh, Phạm Ngọc Anh, Vương Ngọc Thanh và Nguyễn Văn Thanh. 

Riêng với ngành Công nghệ Thực phẩm, sáu sinh viên Khóa 1 được lựa chọn để đào tạo trở thành cán bộ giảng dạy gồm Lưu Duẩn, Quản Văn Thịnh, Bùi Đức Hợi, Nguyễn Ngộ, Nguyễn Xuân Thâm và Nguyễn Chúc. Cùng năm đó, bảy sinh viên xuất sắc khác được gửi sang Liên Xô tiếp tục đào tạo: Lê Bạch Tuyết, Nguyễn Năng Vinh, Nguyễn Văn Thoa, Nguyễn Đình Thưởng, Lê Văn Thạch, Trần Viết Thắng và Mai Văn Lề.

Bốn năm sau, năm 1963, bảy người trở về nước sau khi tốt nghiệp và được Nhà trường tiếp nhận vào đội ngũ cán bộ giảng dạy ngành Công nghệ Thực phẩm. Cùng với những người được đào tạo trong nước, họ tạo thành đội ngũ 16 cán bộ giảng dạy, đảm nhiệm những lĩnh vực chuyên môn cụ thể như Công nghệ Rượu, Bia và Nước giải khát; Công nghệ Đường – Bánh kẹo; Công nghệ Tinh dầu, Dầu béo, Chè, Cà phê, Thuốc lá; Công nghệ Rau củ quả, Đồ hộp thịt cá và Công nghệ chế biến ngũ cốc. 

Từ những sinh viên đầu tiên, một thế hệ cán bộ mới bắt đầu đứng vào vị trí của những người thầy. Công việc được tiếp nối không phải bằng những lời hứa về tương lai, mà bằng chính những con người được đào tạo trong những năm đầu ấy. 

Giảng đường không chỉ có bục giảng

Thầy và trò của Khoa cũng đã tham gia nhiều hoạt động như tham gia lao động tại công trường Đại thuỷ nông Bắc - Hưng - Hải, đường Cổ Ngư, hồ Bảy Mẫu, sân vận động của Trường, phong trào thi đua hai tốt, phong trào xây dựng tổ đội lao động Xã hội chủ nghĩa, tiến hành cải tiến nội dung chương trình đào tạo theo phương châm: cơ bản, hiện đại và Việt Nam.

Các Thầy cùng sinh viên những khóa ban đầu tham gia lao động tại công trường Đại thuỷ nông Bắc - Hưng - Hải và sân vận động Bách Khoa

Những hoạt động ấy diễn ra trong một thời kỳ mà học tập, lao động và xây dựng đất nước gắn bó chặt chẽ với nhau. Với thầy trò Khoa Hóa – Thực phẩm, đó cũng là những trải nghiệm của một thế hệ vừa học tập, vừa tham gia những công việc chung, trong khi chính ngôi trường của mình vẫn đang từng ngày được xây dựng. Những hoạt động trên đã mang lại những hiệu quả trong công tác đào tạo gắn liền với thực tiễn xã hội, tình cảm Thầy trò ngày càng gắn bó và nâng cao dần chất lượng đào tạo của Khoa.

Hành trang cho chặng đường mới

Trong khi thầy và trò vẫn học tập tại khu Đông Dương Học xá cũ, một khu trường mới của Đại học Bách khoa Hà Nội cũng từng bước được xây dựng. Ngày 15/3/1960, với sự giúp đỡ của quý báu của Chính phủ và nhân dân Liên Xô, lễ khởi công khuôn viên mới tại khu vực đường Đại Cồ Việt - Giải Phóng đã được tổ chức . Một cơ sở mới quy mô và bề thế dần hình thành, đáp ứng yêu cầu phát triển của một trường đại học kỹ thuật đang ngày càng lớn mạnh. Với Khoa Hóa – Thực phẩm, những thay đổi ấy cũng mở ra điều kiện thuận lợi hơn cho việc học tập, thực hành và phát triển chuyên môn. 

Toà nhà C1 trong quá trình xây dựng những năm 1960-1965

Đến năm học 1964–1965, chặng đường đầu tiên trong quá trình xây dựng và phát triển Khoa Hóa – Thực phẩm khép lại. Sau gần một thập niên, từ một Tổ Hóa ban đầu và một tổ cán bộ Công nghệ Thực phẩm chỉ có vài người, Khoa đã từng bước hình thành đội ngũ, các bộ môn chuyên môn, cơ sở vật chất và tổ chức đào tạo. Những sinh viên của các khóa đầu tiên cũng bắt đầu trở thành lực lượng tiếp nối công việc của những người đi trước. 

Đó cũng là thời điểm phong trào thi đua “Mỗi người làm việc bằng hai vì Miền Nam ruột thịt” lan tỏa mạnh mẽ trong đời sống xã hội. Hòa trong khí thế ấy, thầy và trò Khoa tiếp tục công việc của mình, mang theo những gì đã bền bỉ gây dựng trong gần mười năm đầu tiên: một đội ngũ đang trưởng thành, những bộ môn đã thành hình, những điều kiện học tập và thực hành từng bước được mở rộng, cùng một nếp làm việc được vun đắp từ những ngày đầu.

Nhìn lại chặng đường ấy, điều đáng nhớ không chỉ nằm ở những mốc thời gian hay những con số. Đó là những người thầy đến với Bách khoa khi một nền đào tạo kỹ thuật còn ở buổi đầu; những sinh viên đầu tiên rồi trở thành cán bộ; một ngành Công nghệ Thực phẩm được gây dựng từ một tổ chỉ có ba người; những bộ môn Hóa học được hình thành từ một Tổ Hóa; những giờ học nối tiếp những ngày lao động trên công trường.

Họ không có sẵn một ngôi trường hoàn chỉnh để thừa hưởng. Họ góp phần làm nên ngôi trường ấy cho những thế hệ đến sau.

Và có lẽ, đó cũng là điều còn lại rõ nhất khi nhìn về năm 1956: một khởi đầu nhỏ, được làm nên bởi những con người bình thường trong một hoàn cảnh không dễ dàng, nhưng đủ bền bỉ để đặt nền móng cho một hành trình dài hơn.

Chặng đường đầu tiên khép lại. Những gì được gieo xuống từ những ngày đầu đã bén rễ, tiếp tục được vun đắp qua từng thế hệ.